Genel bakış
İş hijyeni ölçümleri; çalışma ortamındaki fiziksel, kimyasal ve biyolojik etmenlerin ve çalışanların bu etmenlere kişisel maruziyetinin ölçüm, test ve analizlerle belirlenmesidir. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, işverenin çalışma ortamı ve çalışanların maruz kaldığı risklerin belirlenmesi için gerekli kontrol, ölçüm, inceleme ve araştırmaları yaptırmasını ister.
İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik’e göre işveren, risk değerlendirmesinde yer alan tehlike kaynaklarının varlığını, niteliğini ve düzeyini ortam ve kişisel maruziyet ölçümleriyle tespit eder. Ölçüm sonuçları, risk değerlendirmesinin somut verilere dayanmasını ve alınan önlemlerin etkinliğinin izlenmesini sağlar.
Hangi ölçümler yapılır?
Ölçüm ihtiyacı işyerinizdeki faaliyete, kullanılan kimyasallara ve risk değerlendirmesinin sonuçlarına göre belirlenir. Sık yapılan ölçümler şunlardır:
- Gürültü maruziyeti
- El-kol titreşimi
- Bütün vücut titreşimi
- Toz ve solunabilir toz
- Toksik gaz ve buharlar
- Ağır metaller
- Aydınlatma
- Termal konfor
- Elektromanyetik alan
Termal konfor ölçümleri ortam sıcaklığını, bağıl nemi ve hava akımını birlikte değerlendirir. Kimyasal etmenlerde ölçüm, işyerinde kullanılan veya süreçte açığa çıkan maddelere göre planlanır.
Ölçümleri kimler yapabilir?
İş hijyeni ölçüm, test ve analizleri yalnızca Bakanlıktan yeterlik belgesi veya ön yeterlik belgesi almış laboratuvarlarca yapılabilir. Yeterlik belgesi, TS EN ISO/IEC 17025 standardına göre TÜRKAK tarafından akredite edilmiş laboratuvarlara verilir. Laboratuvar belgesinde yer almayan parametrelerde ölçüm yapamaz ve belgesiz laboratuvarların ölçümleri geçerli sayılmaz.
Laboratuvar, ölçümden önce işyerinde ön inceleme yaparak maruziyet kaynaklarını, maruziyet sürelerini, üretim sürecini ve vardiya düzenini gözlemler; ölçüm noktalarını ve sayısını içeren bir plan hazırlar. Ölçüm noktası ve sayısının belirlenmesinde nihai sorumluluk işverendedir. İşveren, ön inceleme ve ölçümler sırasında laboratuvar personeline eşlik edecek uygun bir çalışan görevlendirir.
Laboratuvar raporu; kullanılan yöntemleri, ölçüm belirsizliğiyle birlikte sonuçları ve varsa sınır değerleri gösterir, ancak sonuçların mevzuata uygunluğunu değerlendirmez. Bu değerlendirme iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimiyle yapılır; belirlenen önlemler risk değerlendirmesine işlenir.
Gürültü ve titreşimde eylem ve sınır değerleri
Ölçüm sonuçları ilgili yönetmeliklerdeki değerlerle karşılaştırılır. Gürültü ve titreşimde günlük maruziyet için esas alınan değerler şunlardır:
| Etmen | Maruziyet eylem değeri | Maruziyet sınır değeri |
|---|---|---|
| Gürültü, günlük (8 saat) | Alt: 80 dB(A) · Üst: 85 dB(A) | 87 dB(A) |
| Gürültü, tepe ses basıncı | Alt: 135 dB(C) · Üst: 137 dB(C) | 140 dB(C) |
| El-kol titreşimi (8 saat) | 2,5 m/s² | 5 m/s² |
| Bütün vücut titreşimi (8 saat) | 0,5 m/s² | 1,15 m/s² |
Gürültüde sınır değerin aşılıp aşılmadığı belirlenirken kulak koruyucunun sağladığı koruma hesaba katılır; eylem değerlerinde katılmaz. Eylem değerlerinin aşılması, düzeyine göre teknik ve organizasyonel önlemler, kişisel koruyucu donanım, eğitim ve sağlık gözetimi gibi ek yükümlülükler doğurur. Kimyasal maddeler için mesleki maruziyet sınır değerleri ayrıca ilgili yönetmelikte belirlenmiştir.
Ölçümler ne zaman tekrarlanır?
Mevzuat tüm ölçümler için tek bir sabit periyot belirlemez. İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik’e göre işveren ölçümleri şu durumlarda tekrarlatır:
- Alınan kontrol önlemlerinin etkinliğini değerlendirmek gerektiğinde
- İşyeri ortamında veya çalışanın kişisel maruziyetinde değişiklik olduğunda
- İş müfettişleri teftiş sırasında istediğinde
- İşyeri hekimi veya iş güvenliği uzmanı gerekli gördüğünde
Yeni bir makine veya prosesin devreye alınması, üretim düzeninin ya da havalandırma sisteminin değişmesi ve risk değerlendirmesinin güncellenmesi, ölçüm ihtiyacını yeniden gözden geçirmek için uygun zamanlardır. Bazı etmenlere ilişkin yönetmelik ve standartlar ayrıca düzenli ölçüm öngörebilir.
Mevzuat dayanağı: 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (Madde 10), İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği, İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik, Çalışanların Gürültü ile İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik, Çalışanların Titreşimle İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik, Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik ve Tozla Mücadele Yönetmeliği.