Genel bakış
ISO 45001, iş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemleri için şartları tanımlayan uluslararası standarttır. 2018’de yayımlanarak OHSAS 18001’in yerini almıştır; güncel sürümü, 2024’te iklim değişikliğine ilişkin eklenen değişiklikle birlikte ISO 45001:2018’dir. Standart, kuruluşların iş kazalarını ve meslek hastalıklarını önlemeye yönelik sistemli bir yapı kurmasını ve İSG performansını sürekli iyileştirmesini amaçlar.
ISO 45001 belgesi yasal bir zorunluluk değildir ve 6331 sayılı Kanun’dan doğan yükümlülüklerin yerine geçmez. Buna karşın mevzuata uyumun planlı biçimde yönetilmesini sağlar; bazı müşteri, ihale ve tedarik zinciri şartlarında da aranabilir.
Standardın yapısı
ISO 45001, ISO 9001 ve ISO 14001 ile aynı üst düzey yapıyı (Annex SL) kullanır ve Planla-Uygula-Kontrol Et-Önlem Al döngüsüne dayanır. Şartlar 4 ile 10. maddeler arasında yer alır:
| Madde | Başlık | Odak noktası |
|---|---|---|
| 4 | Kuruluşun bağlamı | İç ve dış konular, çalışanların ve ilgili tarafların beklentileri, sistemin kapsamı |
| 5 | Liderlik ve çalışanların katılımı | Üst yönetimin sorumluluğu, İSG politikası, çalışanlara danışılması ve katılımı |
| 6 | Planlama | Tehlikelerin tanımlanması, risk ve fırsatlar, yasal şartlar, İSG hedefleri |
| 7 | Destek | Kaynaklar, yetkinlik, farkındalık, iletişim ve dokümante bilgi |
| 8 | Operasyon | Operasyonel kontroller, değişikliğin yönetimi, tedarik ve yükleniciler, acil durumlar |
| 9 | Performans değerlendirme | İzleme ve ölçme, uygunluk değerlendirmesi, iç tetkik, yönetimin gözden geçirmesi |
| 10 | İyileştirme | Olaylar, uygunsuzluklar, düzeltici faaliyetler ve sürekli iyileştirme |
Standart ayrı bir el kitabı hazırlanmasını zorunlu tutmaz; ancak kapsam, politika, hedefler, risk ve fırsatlar, yasal şartlar, yetkinlik, iç tetkik ve yönetimin gözden geçirmesi gibi konularda dokümante bilgi ister.
Kuruluşunuza katkıları
Doğru kurulmuş ve sahada uygulanan bir ISO 45001 sistemi, İSG çalışmalarını kişilere bağlı olmaktan çıkarıp kurumsal bir yönetim sürecine dönüştürür:
- Tehlikelerin ve risklerin sistemli olarak belirlenmesi ve kontrol altına alınması
- Yasal şartların izlenmesi ve uygunluğun düzenli olarak değerlendirilmesi
- Çalışanların İSG süreçlerine danışma ve katılım yoluyla dâhil edilmesi
- Olay ve ramak kala kayıtlarından kök neden analiziyle ders çıkarılması
- Yüklenici ve tedarikçilerin İSG şartlarına göre yönetilmesi
- Kalite ve çevre yönetim sistemleriyle entegre bir yönetim yapısı
- Müşteri ve ihale süreçlerinde İSG yönetiminin belgelenebilmesi
Mevzuatla ilişkisi
Türkiye’de İSG yükümlülükleri 6331 sayılı Kanun ve ilgili yönetmeliklerle belirlenir. Risk değerlendirmesi, acil durum planları, çalışan eğitimleri, sağlık gözetimi ve periyodik kontroller gibi yasal çalışmalar, ISO 45001’in planlama ve operasyon şartları için sağlam bir temel oluşturur. Standart ise bu çalışmaları politika, hedefler, iç tetkik ve yönetimin gözden geçirmesiyle sürekli işleyen bir yönetim döngüsüne bağlar.
Belgelendirme nasıl yapılır?
ISO 45001 belgesini danışmanlık firmaları değil, bağımsız belgelendirme kuruluşları verir. TÜRKAK gibi uluslararası tanınırlığı olan bir akreditasyon kurumu tarafından bu kapsamda akredite edilmiş kuruluşların belgeleri tercih edilmelidir. ISO/IEC 17021-1’deki tarafsızlık şartları gereği belgelendirme kuruluşları yönetim sistemi danışmanlığı veremez.
İlk belgelendirme denetimi iki aşamada yapılır: birinci aşamada sistemin dokümantasyonu ve hazırlık durumu, ikinci aşamada sahadaki uygulama ve etkinliği değerlendirilir. İkinci aşamadan önce iç tetkik ve yönetimin gözden geçirmesinin gerçekleştirilmiş olması beklenir. Belge üç yıl geçerlidir; bu sürede yıllık gözetim denetimleri yapılır ve süre sonunda yeniden belgelendirme denetimi gerçekleştirilir.
Mevzuat dayanağı: ISO 45001:2018 İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri standardı (2024 değişikliği dâhil), belgelendirme kuruluşları için ISO/IEC 17021-1 ve 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu.